بررسی اوضاع اقتصادی و تجاری بندر دیّر از اواخر قاجار تا پایان پهلوی اول
تعداد بازدید از این موضوع : 1552
علی زارعی آفلاین
دبیر تاریخ

مشخصات کاربر
شماره کاربر: 746
ارسال‌ها: 8
تاریخ عضویت: 28 دى 1390
ارسال: #1
بررسی اوضاع اقتصادی و تجاری بندر دیّر از اواخر قاجار تا پایان پهلوی اول

موضوع: بررسی اوضاع اقتصادی و تجاری بندر دیّر از اواخر قاجار تا پایان پهلوی اول
این مقاله برگرفته از رساله پایان نامه کارشناسی ارشد اینجانب علی زارعی فارغ التحصیل دانشگاه آزاد اسلامی واحد داراب می باشد.
کلید واژه ها: بندر دیّر، تجارت دریایی، صید و صیادی.

بندر دیّر تا قبل از تقسیمات کشوری سال  ( 1358 هـ .ش) جزء بلوک دشتی به شمار می آمده است، اما بعد از تاریخ مذکور خود به شهرستانی مستقل و مجزا به مرکزیت شهر دیّر مبدل گردیده است. مقاله حاضر به معرفی اوضاع اقتصادی و تجاری این بندر از ابتدای سلطنت مظفرالدین شاه قاجار ( 1313 هـ . ق/ 1275 هـ . ه ش ) تا پایان کار پهلوی اول ( 1361 هـ . ق/ 1320 هـ . ه ش ) می پردازد. در این مقاله سعی شده است به وضعیت معیشت، تجارت دریایی با کشورهای خلیج فارس، تأثیر حضور یهودیان بر رونق بازرگانی و تجارت، صادرات و واردت کالا به بندر دیّر پرداخته شود.
بندر دیّر به دلیل ارتباط تجاری با کشورهای عربی حوزه‏ی خلیج فارس و داد و ستد کالاهای بازرگانی از قدیم‏الایام دارای بازار و همچنین محل رفت و آمد و سوداگری بوده است. اقتداری در مورد این بندر چنین نوشته است:
« بندر دیّر یکی از بنادر قدیمی‏خلیج فارس است که در گذشته‏ای دور مرکز تجاری و بازرگانی مهمی محسوب می‏شد. در بردستان و بتانه و بی بی خاتون بقایای آبادی‏های بسیار کهنی وجود دارد که همگی این آبادی‏ها در منتهی‏الیه جنوب جلگه دشتی واقع گردیده، نقاط بندری و بازارهای دریایی و همچنین محل آمد و رفت و سوداگری بلوک دشتی محسوب می‏شده‏اند. »1
روستای بتانه که در سمت مغرب دیّر واقع گردیده در عهد باستان دارای اعتبار بازرگانی و تجاری بوده است و اقلام بازرگانی به آن وارد یا صادر می شده است که آثار باقیمانده بیان گر این مدعاست. به روایت اقتداری:
« از بندر دیّر به طرف غرب تا محلّی به نام بتانه آثار خرابه‏های آبادی‏های مسکونی شهر و بندر قدیمی به خوبی آشکار است. به نظر می‏رسد که این محل و ابنیه واقع در آن مرکز سکونت راهداران یا باج گیران راه بازرگانی مهمی بوده است که از طریق آن سرزمین‏های دوردست مانند شهرهای مرکزی یا سرزمین‏های بازرگانی مانند بین النهرین و چین، کالاهای بازرگانی به بندر بتانه وارد یا از آن صادر می‏شده است».2
در گذشته نه چندان دور به علّت موقعیت مناسب بازرگانی بندر دیّر، معاملات بازار بیشتر بدست یهودیانی بود که برخی از آن‏ها به صورت ثابت فروشنده بودند و برخی نیز به صورت سیّار به روستاها می‏رفتند. تعدادی از اهالی مسلمان دیّر نیز از سال‏ها پیش فروشنده بوده‏اند. فروشگاه‏هایی نظیر عطاری، ماهی فروشی، خرّازی، کتابفروشی، خیّاطی و... در گذشته در دیّر رونق داشت به طوری که از مناطقی نظیر خورموج جهت امر تجارت به این بندر مهاجرت می‏نمودند. 3
عبدالله درویشی نیز در مقاله‏ای تحت عنوان « یهودیان بندر دیّر، از دیّر تا ارض موعود » می‏نویسد: «شهر دیّر تا زمان محمدشاه قاجار چندان رونقی نداشته است. روستای بردستان در پنج کیلومتری شرق آن، حاکم نشین بوده است و از رونق و آبادی برخوردار بوده چنانکه وجود قلعه و مسجد بردستان خود حکایت از عمران و آبادی آن در گذشته دارد. مأمور محمدشاه قاجار در کتاب خود به دیّر اشاره می‏کند. وی دیّر را با ذکر چند کپرنشین که بیشتر آنان به ماهی‏گیری مشغول بودند یاد می‏کند. توسعه این بندر در اواخر دوره‏ی قاجار اتفاق می‏افتد.4
قبل از احداث راه فعلی بوشهر، کنگان، مسیر بوشهر به کنگان از منطقه بردخون در حاشیه دریا می‏گذشت و از شهر دیّر عبور می‏کرد و سپس به کنگان منتهی می‏شد. این خود عاملی جهت توسعه و آبادانی دیّر گردید. کم‏کم مهاجرت‏ها از روستاهای اطراف به شهر دیّر آغاز می‏شود تا آنجا که اهمیّت خاصّی پیدا می‏کند و روستای بردستان در مقابل دیّر از رونق می‏افتاد. مهاجران زیادی به دیّر وارد می‏شوند حتی از آن سوی خلیج فارس خانواده‏هایی در آنجا مسکن اختیار نموده و به شغل دریانوردی مشغول ‏شدند. از جمله خانواده‏هایی که از آن سوی آب به دیّر مهاجرت نمودند یهودیان بودند.
درویشی در ادامه آورده است: « یهودیان بلافاصله کار تجارت و داد و ستد را پیشه گرفته و توانستند بازار دیّر را بدست بگیرند. عمده‏ی تجارت قند و شکر، چای و پارچه در دست یهودیان بود. آن‏ها به زودی در دیّر صاحب منازل مسکونی و عبادتگاه (کنیسه) شدند و جمعیت آنان زیاد شد.5
یهودیان مهاجر رفته رفته باعث رونق بازار و کار و تجارت در بندر دیّر گردیدند اما پس از یک فراخوان عمومی همگی آنها به قول خودشان به « ارض موعود » یعنی فلسطین اشغالی مهاجرت نمودند و تمامی وسایل خود را به اهالی دیّر فروختند.
یکی از راه های امرار معاش مردم این خطه رفت و آمد به کشورهای حاشیه خلیج فارس بوده که از این طریق کالاهای تولیدی خود را به این کشورها برده و در عوض کالاهای مورد نیاز خود را از آن جا خریداری نموده و وارد می نمودند.
از جمله مناطق مهم دشتی، بنادر و سواحل می‏باشد. بعضی از بنادر آن در گذشته فعّال بوده است. راه دسترسی به خلیج فارس نیز از همین راه‏ها صورت می‏گرفت حتّی مردم این منطقه نیز از همین راه امرار معاش می‏کردند و کالاهای مورد نیاز خود را از همین ساحل وارد و مواد تولیدی اضافی خود را به کشورهای خلیج‏نشین صادر می‏نمودند. گرچه بنادر مزبور بییشتر کوچک و محل رفت و آمد کشتی‏های محلی بوده است، با وجود این موجبات اشتغال‏زایی مردم را فراهم می‏نموده است به ویژه بنادر بزرگتر آن مثل بندر دیّر در این زمینه از اهمیّت بیشتری برخوردار بوده‏اند.6
بندر دیّر دارای لنگرگاه مناسبی برای کشتی های باری می باشد و موقعیت آن از نظر امور بندری و پهلو گرفتن کشتی ها مخصوصاً در هنگام وزش باد شمال بسیار مناسب است، این امر سبب جلب توجه بسیاری از تجار غیربومی گردیده که این عامل خود یکی از دلایل تخلیه بار در اسکله دیّر می باشد.
بندر دیّر، بندر بردستان محسوب است و برای پناه از باد شمال لنگرگاه آن خوب و به عمق 7 متری و در مسافت یک کیلومتری زمین واقع است. هنگام آرام بودن دریا و پیاده شدن از کشتی به زمین آسان است.7
صید ماهی، میگو و سایر آبزیان در آبهای ساحلی این منطقه چه به صورت سنتی و چه به صورت صنعتی از زمانهای گذشته تا کنون رایج بوده که این حرفه، پیشه‏ی جمعیت زیادی از اهالی این بندر و حومه آن می باشد. در گذشته صید بوسیله تورهای دستی و قایق های پارویی صورت می گرفته است اما اکنون سالهاست که این ادوات ابتدایی جای خود را به لوازم پیشرفته صیادی داده است.
طول نوار ساحلی بندر دیّر و روستاهای‏تابعه آن بالغ بر 268 کیلومتری می‏باشد. روستاهای ماهی‏گیری جبرانی، اُلی، گزخون، کالو، همچنین منطقه بردخون از جمله نواحی صیّادی بندر دیّر محسوب می‏شود و صیدگاه‏های مهم آن شامل: مطاف، امّ الیمان، تهمادو، بویه قائد و غیره می‏باشد که به وسیله روش‏های مختلف صید سنتی و صنعتی تور گوش‏گیر کف، تور گوش‏گیر سطح، گرگور، تور ترال، رشته قلّاب طویل، تور دستی ساحلی، قلّاب تک رشته و تور گوش‏گیر محاصره‏ای، انواع ماهیان تجاری، صنعتی، مرکب، کوسه ماهیان و میگو صید می‏گردد.8
میگو که به نُقل دریا مشهور است یکی از منابع سرشار درآمد آب‏های اطراف جزایر ایران است. میگو بیشتر در منطقه خور موسی تخم‏ریزی می‏کند و در آنجا بزرگ می‏شود صیّادان میگو آن را در آب‏های منطقه بوشهر، دیّر منطقه بندر عباس و اطراف جزایر ایران صید می‏نمایند.9
از شش صیدگاه خلیج فارس سه صید گاه (تنگه هرمز، بوشهر، دیّر و بحرگان) در آبهای ساحلی خلیج فارس واقع است. فراوانی نسبی صید میگو در منطقه بحرگان از تیر ماه تا آبان ماه، در منطقه بوشهر، از مرداد ماه تا مهرماه و در منطقه دیّر از شهریور تا مهرماه به حداکثر فراوانی خود می‏رسد. به طور کلی ذخائر محدوده‏ی 12 مایلی ساحل کنگ تا دیّر هم از نظر کف‏زیان و هم از نظر سطح‏زیان بسیار غنی می‏باشد.10
نتیجه: بندر دیّر دارای قدمت بسیار زیادی می‏باشد. این بندر به لحاظ استعداد طبیعی و موقعیت ممتاز بندری در ادوار تاریخی، موقع تجاری و بندری خود را حفظ کرده و بنادر آباد و پرآمد و رفتی داشته که امروزه خرابه‏های بتانه و بی بی خاتون بر جای آن‏ها باقی مانده است.
توسعه شهر دیّر در اواخر دوره‏ی قاجار اتفاق می افتد. یکی از عوامل مهم رونق بندر دیّر احداث راه بوشهر-کنگان بود که خود عاملی جهت توسعه و آبادانی دیّر گردید. بعد از آن سیر مهاجرتها به طرف دیّر آغاز شد تا آنجا که این شهر اهمیت خاصی پیدا کرد. از جمله کسانی که به دیّر مهاجرت کردند یهودیان بودند. آنها بلافاصله کار تجارت و داد و ستد را پیشه گرفته و توانستند بازار دیّر را بدست گیرند. این دسته از مهاجران کسانی بودند که علیرغم این که خود در این بندر سروسامانی گرفتند باعث رونق بازار دیّر نیز شدند.
تجارت و دریانوردی در زندگی مردم دیّر نقش زیادی داشته و به دلیل ارتباط تجاری با کشورهای عربی حوزه‏ی خلیج فارس و داد و ستد کالاهای بازرگانی از قدیم الایام دارای بازار و همچنین محل رفت و آمد و سوداگری بوده است. ملوانان دیّری محصولات دامی و کشاورزی مازاد خود را به بنادر و سواحل خلیج فارس برده در عوض کالاهای بازرگانی را وارد می نمایند این ارتباط دو سویه باعث رونق تجارت و بازرگانی این بندر  شده است.
همچنین بندر دیّر دارای لنگرگاه مناسبی برای کشتی های باری می باشد و موقعیت آن از نظر امور بندری و پهلو گرفتن کشتی ها مخصوصاً در هنگام وزش باد شمال بسیار مناسب است، این امر سبب جلب توجه بسیاری از تجار غیربومی گردیده که این عامل نیز خود یکی از دلایل تخلیه بار در اسکله دیّر می باشد. فاصله نزدیک بندر دیّر به کشور امارات متحده عربی نسبت به بنادر شمالی خلیج فارس نیز بر اهمیت این بندر افزوده است.
صید ماهی، میگو و سایر آبزیان در آبهای ساحلی این منطقه چه به صورت سنتی و چه به صورت صنعتی از زمانهای گذشته تا کنون رایج بوده که این حرفه، پیشه‏ی جمعیت زیادی از اهالی این بندر و حومه آن می باشد.
امید است در آینده‏ی نه چندان دور این بندر که در حال حاضر بزرگترین بندر صیادی ایران می باشد مورد توجه قرار گرفته و به بندری آباد و آزاد مبدّل شود.

منابع:
1. اقتداری، احمد، (1375)، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمّان، چاپ دوم، تهران، انتشارات روایت، ص 262.
2. همان، ص 263.
3. همان، ص 264.
4. درویشی، عبدالله، «یهودیان بندر دیّر، از دیّر تا ارض موعود»، 1375.
5. همان.
6. اقتداری، پیشین، ص 69.
7. سلطانی بهبهانی، سلطانعلی، «بنادر ایران در خلیج فارس»، مجموعه مقالات خلیج فارس، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‏المللی، 1369.
8. جزوه سیاسی-اقتصادی، بندر دیّر، (1390)، ص 6
9. ماهنامه آبزیان، شماره 5، (1374)، ص 14 و 15.
10. همان.
11 تير 1391 06:40 ب.ظ
علی اصغر فرخ زاده آفلاین
سرگروه اقتصاد

مشخصات کاربر
شماره کاربر: 109
ارسال‌ها: 410
تاریخ عضویت: 21 آذر 1388
ارسال: #2
RE: بررسی اوضاع اقتصادی و تجاری بندر دیّر از اواخر قاجار تا پایان پهلوی اول

[/size][/i] با نام ویاد خداوند مهربان    
همکار عزیز اول از هر چیز موفقیت جنابعالی  رادراخذ کارشناسی ارشد تبریک می گویم واز درگاه ایزد منان برای شما موفقیت های بیشتر آرزومندم .دوم اینکه از تاریخ گذشته دیر اطلاعات زیادی نداشتم وبا مطالعه مقاله ارزشمند شما با دیر بیشتر آشنا شدم .استان بوشهر وشهر دیر به افرادی مانند شما نیاز دارد ونوجوانان وجوانان ما باید با استان وشهر وروستای خود  بیشترآشنا گردیده   ودر جهت توسعه آن تلاش نمایند. امید واریم  شما که از تاریخنگاران فعال دیر می باشید هر چه بیشتر در راه خدمت به نظام آموزشی استان ومعرفی استعداد های بیشتر شهرستان دیر موفق باشید. انشاالله
با نام ویاد خداوند مهربان    
همکار عزیز اول از هر چیز موفقیت جنابعالی  رادراخذ کارشناسی ارشد تبریک می گویم واز درگاه ایزد منان برای شما موفقیت های بیشتر آرزومندم .دوم اینکه از تاریخ گذشته دیر اطلاعات زیادی نداشتم وبا مطالعه مقاله ارزشمند شما با دیر بیشتر آشنا شدم .استان بوشهر وشهر دیر به افرادی مانند شما نیاز دارد ونوجوانان وجوانان ما باید با استان وشهر وروستای خود  بیشترآشنا گردیده   ودر جهت توسعه آن تلاش نمایند. امید واریم  شما که از تاریخنگاران فعال دیر می باشید هر چه بیشتر در راه خدمت به نظام آموزشی استان ومعرفی استعداد های بیشتر شهرستان دیر موفق باشید. انشاالله
13 تير 1391 04:11 ب.ظ
غلامرضا احمدزاده آفلاین
دبیر علوم اجتماعی

مشخصات کاربر
شماره کاربر: 715
ارسال‌ها: 81
تاریخ عضویت: 13 دى 1390
ارسال: #3
جواب به: بررسی اوضاع اقتصادی و تجاری بندر دیّر از اواخر قاجار تا پایان پهلوی اول

خواستن توانستن است

سلام برادر زارعی تبریک عرض میکنم  موفق وموید باشید

امضا بیایید خدایی زندگی کنیم
21 تير 1391 09:44 ب.ظ
ارسال پاسخ 


رفتن به سایر بخشهای سایت :

اداره تکنولوژی و گروه های آموزشی استان بوشهر - تلفن : 077133320384